Nguy cơ biến dạng, mai một trang phục truyền thống

09:03 - Thứ Sáu, 12/07/2019 Lượt xem: 5501 In bài viết
Trong quá trình phát triển của mỗi dân tộc, cùng với tiếng nói, chữ viết thì trang phục luôn là một yếu tố quan trọng góp phần tạo dựng nên bản sắc văn hóa. Theo thời gian, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, trang phục truyền thống của các dân tộc đã có một số thay đổi để phù hợp với nhu cầu và điều kiện sống thực tế. Tuy nhiên, đang xuất hiện những biểu hiện đáng lo ngại có thể đưa tới nguy cơ biến dạng, bị mai một, thậm chí biến mất nét đặc sắc riêng của các bộ trang phục truyền thống.

Trong tiến trình lịch sử, trang phục truyền thống có vai trò như chỉ dấu văn hóa riêng của mỗi dân tộc, tạo nên sự đa sắc, phong phú trong trang phục của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, qua đó xây dựng, bồi đắp niềm tự hào về cội nguồn. Nhưng khi bản sắc văn hóa trong trang phục bị phai nhạt, biến dạng, thậm chí bị khước từ khỏi đời sống, sẽ là hồi chuông báo động về nguy cơ xa rời các giá trị truyền thống và đánh mất cội nguồn văn hóa. Ðáng lo là đã có một số hiện tượng về nguy cơ đó đã và đang xảy ra. Theo số liệu điều tra mới đây của Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam thì có tới 40 trong số 54 dân tộc ở Việt Nam không mặc trang phục truyền thống. Chẳng hạn, đồng bào các dân tộc ở vùng Tây Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam Bộ,... ngày càng ít mặc trang phục truyền thống của dân tộc mình. Thống kê của một số địa phương như Thái Nguyên, Nghệ An, Gia Lai còn cho thấy hiện tượng một số dân tộc ít người đã không lưu giữ được trang phục truyền thống. Từ việc coi trang phục truyền thống là lỗi thời, lạc hậu, thiếu tiện dụng nên không chỉ giới trẻ mà người lớn tuổi ở một số nơi cũng kém mặn mà với những bộ trang phục này. Thay vào đó, hầu hết người dân chọn cách ăn mặc theo kiểu hiện đại, ngay cả trong những lễ hội quan trọng. Chính vì thế, giờ đây việc nhận biết bản sắc, định danh dân tộc qua cách ăn mặc hằng ngày tại không ít nơi trở nên khó khăn.

Xét về sâu xa, sự xa rời hoặc thu hẹp của trang phục truyền thống dân tộc trong sinh hoạt cộng đồng xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có thể kể đến sự phát triển của điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội tác động đến lối sống, thói quen sinh hoạt của người dân, trong đó trang phục là lĩnh vực chịu nhiều thay đổi nhất. Tại không ít bản làng của đồng bào dân tộc ít người, rất khó bắt gặp cư dân mặc trang phục truyền thống; trong một số trường hợp, công chúng chỉ có thể tiếp xúc với các bộ trang phục truyền thống ở các viện bảo tàng, qua phim ảnh hay sân khấu truyền thống. Tuy nhiên, trong hoạt động biểu diễn nghệ thuật, các bộ trang phục này cũng được cải biên phù hợp với điều kiện thực tế như tối giản họa tiết, phụ kiện, thay thế chất liệu thích hợp... Nhiều trường hợp, vì thiếu tư liệu gốc, hoặc vì cẩu thả, tùy tiện... mà nhiều trang phục truyền thống khi trình diễn trên sân khấu bị đối xử theo lối phô trương, lòe loẹt, phản thẩm mỹ, sai lạc về bản sắc,... dẫn đến những ngộ nhận, nhầm lẫn của công chúng về cách thức trang phục của các thế hệ lớp trước.

Một vấn đề khác cũng hết sức đáng quan ngại nổi lên trong thời gian qua là thái độ ứng xử với trang phục truyền thống qua việc làm mới, cách tân, cải biên. Thay vì phát triển, gìn giữ và tôn vinh những nét đẹp, giá trị văn hóa dân tộc, không ít cách làm, sử dụng đã làm biến dạng các trang phục truyền thống. Không phủ nhận một thực tế là nhờ những nỗ lực nghiên cứu, tìm tòi, sáng tạo của một số nhà thiết kế đã cho ra đời nhiều mẫu trang phục độc đáo, sinh động dựa trên mầu sắc, kiểu dáng, chất liệu, hoa văn, họa tiết truyền thống,... mang bản sắc văn hóa dân tộc để đại diện của Việt Nam trình diễn tại sàn diễn thời trang hoặc đấu trường nhan sắc quốc tế, góp phần quảng bá văn hóa, lịch sử của cộng đồng các dân tộc Việt Nam với bạn bè thế giới. Ðáng tiếc là những tác giả làm được điều đó không nhiều, phần lớn chỉ tạo ra những thay đổi nhỏ, tiểu tiết gây cảm giác đơn điệu, buồn chán, thậm chí đã xuất hiện xu hướng thiết kế trang phục theo lối thô thiển, phản cảm. Chính điều đó đã góp phần dẫn tới những ngộ nhận hoặc đánh giá tầm thường hóa các trang phục truyền thống. Lâu nay người Việt Nam vẫn trân trọng, tôn vinh chiếc áo dài như là một biểu tượng cho văn hóa và tâm hồn người Việt Nam, tuy nhiên bộ trang phục này đã bị một số nhà thiết kế làm cho biến dạng, trở thành những sản phẩm thiếu thẩm mỹ, thậm chí lố lăng. Phổ biến nhất của những hành động này là tình trạng cắt xén táo bạo để biến một trang phục nền nã, kín đáo trở thành một bộ cánh để khoe thân với phần cổ được khoét sâu, eo xẻ cao, tay áo bị... cắt cụt. Thậm chí có những nhà thiết kế đã sử dụng chất liệu vải trong suốt để dựng nên chiếc áo dài "mặc cũng như không" khiến người xem phải đỏ mặt. Không chỉ dừng ở đó, một số nhà thiết kế còn "sáng tạo" chiếc áo dài truyền thống theo kiểu "cưỡng bức văn hóa" khi ghép đôi áo dài với quần soóc, hay áo dài với tất lưới gợi cảm. Không ít ý kiến bày tỏ sự phẫn nộ với cách hành xử phản văn hóa trên, cho rằng đây là hành vi làm vấy bẩn bộ trang phục truyền thống của dân tộc. Tương tự, việc lạm dụng yếm, áo tứ thân, áo bà ba... để khoe thân, hoặc làm biến dạng các bộ váy truyền thống của người Thái, Tày, Mường, Dao... thành sản phẩm thời trang lai căng, kệch cỡm đã vấp phải sự phản ứng của cộng đồng. Cách đây ít năm, việc một số nghệ sĩ sử dụng khăn Piêu để làm "khố" trong một tiết mục biểu diễn cũng khiến giới nghiên cứu văn hóa và dư luận hết sức bất bình. Tình trạng đó cho thấy đang tồn tại một khoảng trống rất đáng lo ngại trong cung cách một số người ứng xử tùy tiện với trang phục truyền thống của mỗi dân tộc, cũng như của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Không chỉ ở Việt Nam, mà tại nhiều nước trên thế giới, việc ứng xử với trang phục truyền thống luôn đòi hỏi sự cẩn trọng, thậm chí phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc. Tiêu biểu như năm 2009, nhiều người Nhật Bản rất phẫn nộ vì thí sinh của quốc gia này là Emiri Miyasaka (E-mi-ri Mia-sa-ka) đã mặc bộ kimono cách tân may bằng da đen, ngắn đến mức có thể nhìn thấy cả nội y để tham dự cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ. Kimono là trang phục truyền thống được người dân Nhật Bản tôn vinh, nên khi trang phục này bị biến thành chiếc váy thô thiển, dung tục thì việc bị phản ứng là điều tất nhiên. Ðiều đó cho thấy dù xuất hiện ở đâu, trong cuộc sống hằng ngày hay trên sân khấu, trang phục truyền thống cũng cần phải được mọi người trân trọng. Bởi đó không chỉ là những bộ trang phục để thích ứng với điều kiện tự nhiên, mà còn là kết tinh của văn hóa từ lựa chọn thẩm mỹ đến gửi gắm tâm hồn, quan niệm về thế giới và con người, thậm chí còn là quy ước về vị trí xã hội, tuổi tác của mỗi cá nhân. Do đó, không thể chấp nhận việc nhân danh sáng tạo nghệ thuật để rồi làm biến dạng, khiến trang phục truyền thống trở nên phản cảm, thô tục… Từ đây đặt ra yêu cầu đối với mỗi nhà thiết kế khi bắt tay cải biên, cách tân trang phục truyền thống để phù hợp với điều kiện sống và nhu cầu của người dùng đó là phải có bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng, trên cơ sở đề cao nền tảng văn hóa và tinh thần dân tộc. Mọi sự cách tân đều có giới hạn, đi quá giới hạn đó sẽ khiến trang phục truyền thống bị biến dạng, méo mó, hậu quả là sự nhìn nhận lệch lạc của các thế hệ sau về các giá trị truyền thống thể hiện thông qua trang phục.

Muốn hay không chúng ta cũng đang phải đối diện với một thực tế đáng lo ngại là tinh hoa văn hóa thể hiện qua các bộ trang phục truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một và biến mất. Nếu không kịp thời có biện pháp bảo tồn, phát triển, giúp các trang phục truyền thống có chỗ đứng xứng đáng trong đời sống đương đại thì một số giá trị văn hóa của mỗi dân tộc thể hiện qua đặc trưng của trang phục sẽ rất dễ dàng "một đi không trở lại", nhất là trong điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và giao lưu văn hóa với thế giới đang tác động lớn đến sinh hoạt hằng ngày. Với vai trò, chức năng, nhiệm vụ trong lĩnh vực văn hóa, thời gian qua Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có một số chương trình, chính sách cụ thể nhằm bảo tồn, phát huy trang phục truyền thống. Tuy nhiên, cần phải thấy rằng để trang phục truyền thống dân tộc có chỗ đứng xứng đáng trong sinh hoạt của cộng đồng thì bên cạnh những kế hoạch, chính sách bài bản, khoa học và các giải pháp khả thi từ phía cơ quan chức năng, rất cần sự hỗ trợ, hợp tác nhiệt thành của cả cộng đồng. Trước hết là việc chính mỗi cộng đồng dân tộc cần chủ động và tự giác coi việc gìn giữ, phát triển trang phục truyền thống của dân tộc mình là việc phải làm cho hiện tại và tương lai. Ðể đạt hiệu quả trong công việc này, cần sự vào cuộc tích cực của hệ thống truyền thông, sự hợp tác của các già làng và trưởng bản, triển khai cụ thể và trực tiếp thông qua các hoạt động cộng đồng đa dạng, bổ ích như lễ hội, họp mặt đồng hương, dòng họ... Trong tư cách "tế bào của xã hội", gia đình có vai trò hết sức quan trọng trong việc bảo tồn các giá trị riêng, nét đặc sắc của văn hóa mỗi dân tộc trong lời ăn, tiếng nói, kiểu lối sinh hoạt, cách thức trang phục,... vốn đã được sáng tạo, bổ sung, lưu truyền qua nhiều thế hệ. Chưa kể, để trang phục truyền thống có "đất sống", phát triển cần tạo điều kiện, môi trường văn hóa, không gian phù hợp để người dân tăng cường sử dụng trang phục truyền thống. Ðó chính là lễ hội truyền thống, những ngày văn hóa dân tộc, sự giao lưu văn hóa trong cộng đồng, các cuộc thi nhằm tôn vinh giá trị văn hóa trang phục...

Việc giáo dục ý thức trân trọng, tự hào với truyền thống của dân tộc thông qua các bộ trang phục truyền thống cũng cần được chú trọng trong nhà trường. Những nội dung giảng dạy nên được tích hợp, lồng ghép linh hoạt, sinh động vào các môn học cũng như các hoạt động giáo dục ngoài giờ, từ đó góp phần cung cấp cho học sinh những kiến thức bổ ích, lý thú. Thông qua các hoạt động này từng bước dẫn tới hình thành nhận thức, niềm tự hào của thế hệ trẻ đối với trang phục truyền thống của dân tộc. Cùng với đó, nhà trường cũng cần khuyến khích học sinh, giáo viên sử dụng trang phục truyền thống trong dịp kỷ niệm những ngày lễ lớn, tổ chức các cuộc thi tìm hiểu về trang phục truyền thống, tổ chức thi mặc trang phục truyền thống... Ðiều này sẽ góp phần khiến việc tiếp xúc, sử dụng trang phục truyền thống trong sinh hoạt thường ngày trở thành những hoạt động có tính chất thường xuyên, liên tục và được giới trẻ đón nhận.

Chỉ khi mỗi cá nhân cho tới cả cộng đồng đi từ nhận thức đúng đắn đến sự tự ý thức trong ứng xử với trang phục truyền thống, thì giá trị văn hóa đặc sắc về trang phục mới được tôn vinh và có vị trí xứng đáng trong đời sống, góp phần tích cực vun đắp tình yêu văn hóa truyền thống, gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc. Bởi nếu không có những chính sách cụ thể khuyến khích người dân bảo tồn, phát huy trang phục truyền thống, không có nhận thức đúng đắn và giải pháp kịp thời, phù hợp nhằm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa, trong đó có giữ gìn trang phục truyền thống thì rất nhiều nguy cơ dân tộc đó sẽ tự đánh mất bản sắc văn hóa của chính mình.

P.V (Theo Nhân dân)
Bình luận