Sau nhiều ngày, nhiều tháng kỳ công chuẩn bị, sáng 14/6/2012, lễ hội Xên mường - Mường Thanh năm 2012 được khai mạc tại bản Tông Khao, xã Thanh Nưa (huyện Điện Biên). Đây là một nỗ lực hợp tác bền bỉ và thật đáng ghi nhận, giữa Hội Văn học - Nghệ thuật Điện Biên với chính quyền và nhân dân xã Thanh Nưa.

Sáng 14/6, nếu ai để ý sẽ thấy trên con đường độc đạo từ quốc lộ 12 vào bản Tông Khao, hôm nay xuất hiện một trường băng mang nội dung mà hơn nửa thế kỷ qua chưa bao giờ có: “Chào mừng các quý vị đại biểu về dự lễ hội Xên mường - Mường Thanh năm 2012”. Điều đó như lời giải thích cho việc vì sao lòng thung hẹp Loọng Mi bấy lâu trầm lắng, nay bỗng nhộn nhịp bóng người. Trên nền đất trăm năm thủy chung như khe nước nhỏ chỉ biết chảy xuôi, một chiếc ô hình nón được dựng lên và đó là nơi diễn ra lễ khai mạc, với sự tham dự của các đồng chí lãnh đạo Sở Văn hóa - Thể thao & Du lịch, của huyện Điện Biên, của xã Thanh Nưa và của chính bản sở tại với tên gọi Tông Khao - Một cái tên tượng hình, nhắc lại quá vãng khổ đau thời cánh đồng không cho mùa màng no ấm, mà là nơi xương trắng như tang trắng...

Trên triền đồi cách đó không xa, dưới gốc cây giổi găng là nơi được Ban tổ chức chọn làm địa điểm diễn ra hoạt động tế lễ. Thầy mo chính Vì Văn Hiêng (bản U Va, xã Noong Luống, huyện Điện Biên), là người thay mặt nhân dân Tông Khao (và cả nhân dân Thanh Nưa), chuyển những điều tâm nguyện của bà con người Thái lên các đấng siêu hình. Bàn thờ tre đơn sơ được dựng từ chiều hôm trước, sáng nay chất đầy thịt trâu đen và đó là con vật hiến sinh thứ hai trong lễ hội.

Theo nội dung kịch bản được xây dựng bởi Hội Văn học - Nghệ thuật Điện Biên, được biết  lễ hội Xên mường - Mường Thanh có từ thế kỷ thứ XIII, khi thủ lĩnh Lạn Chượng đặt chân lên vùng đất này. Từ đó lễ hội Xên mường liên tục được những người đứng đầu vùng Mường Thanh mở rộng quy mô, cách thức tổ chức đến thế kỷ XVIII. Từ khi lập bản, dựng mường các thế hệ chảu mường đã cho lập các Đông xên (Rừng cúng) để thờ cúng hàng năm với mục đích thể hiện sự biết ơn của con người với đất, trời, thể hiện sự biết ơn của thế hệ sau với các bậc tiền bối, thủ lĩnh đã lãnh đạo nhân dân đấu tranh chống giặc ngoại xâm, khai sơn phá thạch lập bản, dựng mường, cầu mong cho mường, bản thái bình, nhân dân an lành, mưa thuận gió hoà, con người có mối quan hệ hòa đồng với thiên nhiên, tôn trọng thiên nhiên để miền biên viễn thái bình, đoàn kết, hưng vượng, phát triển, đồng thời đây là nơi lưu giữ niềm tự hào, sự quật cường của mường, bản trong chống giặc ngoại xâm bảo vệ sự bình yên cho dân chúng.

Từ sau chiến thắng Điện Biên Phủ đến nay, lễ hội Xên mường - Mường Thanh dần mai một và Đông xên Tá Pố trở thành ruộng nước. Vài chục năm lại đây, thảng hoặc ngành Văn hóa cũng phối hợp với chính quyền địa phương, tổ chức phục dựng lễ Xên bản tại một số bản văn hóa trong lòng chảo Mường Thanh. Tuy nhiên, đúng như tên gọi, “Xên bản” chỉ giới hạn trong phạm vi hành chính của một bản (cả về con người tham gia cũng như những đóng góp vật chất của các gia đình), mà không quy tụ nhân dân toàn vùng như Xên mường ngày trước. Và như vậy, vô hình trung trong tâm thức các thế hệ người Thái Mường Thanh, đương nhiên Xên mường chỉ còn phảng phất đâu đó trong hoài niệm, trong ký ức khi mờ khi tỏ của những bậc cao niên...

Nay lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ bị lãng quên ngay trong tiềm thức cộng đồng, Xên mường - Mường Thanh năm 2012 lần đầu tiên được phục dựng có tính chất thử nghiệm, để tiến tới Xên mường - Mường Thanh năm 2014 vào dịp kỷ niệm 60 năm chiến thắng Điện Biên Phủ. Trong khuôn khổ lễ hội, chúng tôi có cuộc trao đổi khá kỹ với ông Lò Văn Thâng - người con dân tộc Thái chính gốc, nguyên Trưởng phòng Giáo dục - Đào tạo huyện Tuần Giáo, hiện là Phó Giám đốc Trung tâm bảo tồn và phát triển tri thức các dân tộc thiểu số tỉnh Điện Biên - về hình thái giai tầng xã hội phong kiến Thái xa xưa, nhất là về lễ hội Xên mường. Theo ông Lò Văn Thâng, trong quan niệm của người Thái thì “Mường” là đơn vị hành chính cao nhất, dưới có các phổng (như cụm xã ngày nay); lễ hội Xên mường thường chỉ tổ chức ở mường trong, mường ngoài không có. Xên mường là việc trọng đại của cả mường và chỉ thông qua Xên mường thì những lời cầu khấn mới cảm được các đấng trời đất, thần linh... Dưới Xên mường, mỗi bản lại có Đông xên bản khi lập bản mới. Các già bản chọn khu rừng quanh bản nơi đầu nguồn nước, có cây cổ thụ và cây này dùng chung cho cả Đông xên mường. Được cây đa, cây đề hoặc cây si, cây gạo là tốt nhất, quan niệm người Thái đây là cây “nhà ở” của các thần, là nơi thắp nến, đốt hương khấn xin ma thổ địa cho được dựng nhà, lập bản; đồng thời làm nơi tụ tập ma bản và ma thổ địa để hợp sức trông coi, gìn giữ... cho dân bản dân mường được bình yên, hạnh phúc ấm no... Theo trí nhớ của ông Lò Văn Thâng thì Xên mường cuối cùng được tổ chức ở huyện Tuần Giáo vào năm 1946 và với huyện Điện Biên, Xên mường cuối cùng được tổ chức vào năm 1956 (tức duy trì sau 10 năm so với huyện Tuần Giáo). 

Ông Tòng Văn Bóng, 64 tuổi, bản Tông Khao, nói: Xên mường là nơi gửi gắm tâm linh của nhân dân cả mường, là nơi dân mường tổ chức lễ hội Xên mường hàng năm và nó đã trở thành nơi linh thiêng đối với dân tộc Thái. Bình thường dân tộc Thái không ai dám tự tiện vào Đông xên (rừng cấm) kiếm củi, hái măng, bắt ong, đào củ...! Bà Lương Thị Đại - Nhà nghiên cứu Văn hóa dân gian Thái - cho biết: Trước kia lễ hội Xên mường được chẩu mường và các tạo lộng, xã, bản quan tâm nên lễ hội được tổ chức thường xuyên theo chu kỳ hàng năm vào mùa xuân tháng 3 - 4 âm lịch. Lễ hội Xên mường được tổ chức trong thời gian 5 ngày, phần hội chủ yếu là vui chơi giao lưu văn hoá: Ném còn, tó mák lẹ, kéo co, tó xáng (đánh quay), chọi gà, múa tăng bẳng, tăng bu, múa sạp, múa vòng theo nhịp trống... trai gái tổ chức hát đối đáp, các ông các bà uống rượu hát hò chúc tụng nhau...

Trong những ngày lễ hội, không gia đình nào được giã gạo, làm nhà, xẻ gỗ, vào rừng lấy củi, săn bắt, hái lượm... vì những ngày lễ hội thật sự dành cho vui chơi giải trí toàn dân, động viên tinh thần đoàn kết, phấn khởi trước khi vào vụ mới; nhằm cầu xin trời đất phù hộ, mưa thuận gió hoà mùa màng xanh tốt được như ước mong. Mặt khác vào tháng 3 tháng 4 âm lịch là thời điểm nông nhàn (trước kia chỉ làm ruộng một vụ), tổ chức vui chơi là rất hợp lý. Đó là di sản văn hoá quý báu của dân tộc Thái nói chung, dân tộc Thái Điện Biên nói riêng, cần phải nghiên cứu, sưu tầm, khai thác để bảo lưu những giá trị tốt đẹp, những bản sắc riêng cần gìn giữ và phát huy trong các tổ chức lễ hội Xên mường sau này.

Nội dung câu chuyện với nhà nghiên cứu vốn xuất thân từ dòng dõi Thái đen Lương Thị Đại, hoàn toàn trùng khớp với những gì chúng tôi tận mắt chứng kiến tại tư gia ông Lường Văn Ơn, bí thư chi bộ Tông Khao, xã Thanh Nưa (huyện Điện Biên). Trên nền đất đỏ nơi từng in dấu ngựa nghĩa quân Hoàng Công Chất trong cuộc truy đuổi Phạ Chảu Tin Tòng cách đây hơn hai thế kỷ rưỡi, nay nhân dân các bản Thái Thanh Nưa đang say sưa thả hồn mình vào các trò chơi dân gian. Không chỉ nam giới mà các bà, các chị cũng đi kheo, cũng kéo co và... cũng thử sức leo cột mỡ. Giữa chừng, thấy có người mang ra hai bung hạt bông, rồi rắc xuống mặt sân nơi mọi người đang vui chơi, tôi liền hỏi ông Lò Văn Lả - nhà nghiên cứu văn hóa Thái từ Sơn La lên tìm hiểu Xên mường - Mường Thanh năm 2012 - ông Lò Văn Lả vui vẻ giảng giải: Việc rắc hạt bông là theo tín ngưỡng thờ thần ấm no, xin cho dân các bản trồng bông được sai hoa, dệt vải vải bền, mặc ấm và đẹp về những đường nét hoa văn tinh xảo và quyến rũ...

Lễ hội Xên mường - Mường Thanh năm 2012 đã tạm thời khép lại. Cũng như những người dân xã Thanh Nưa, nhóm phóng viên Điện Biên Phủ điện tử cảm nhận được rất nhiều điều sau mấy ngày tác nghiệp tại bản Tông Khao, xã Thanh Nưa (huyện Điện Biên) - Nơi mà năm 1956, lễ hội Xên mường - Mường Thanh cuối cùng tạm thời dừng lại trong hoài niệm đắng đót của những người yêu văn hóa Thái nói chung, yêu Xên mường Thái nói riêng. Có học giả từng nói rất hay rằng: “Văn hóa như một dòng chảy và dòng chảy đó sẽ tiếp tục nếu được khơi nguồn”. Hôm nay, vào những ngày tháng 6 đáng nhớ này, thêm một “dòng văn hóa” được khơi nguồn và bắt đầu “chảy” trên đất Mường Thanh. Đâu đó trong tâm khảm các bậc cao niên dân tộc Thái, lại vọng về dư âm của những khúc thức hùng tráng “Táy Pú Xấc”, gợi nhớ một cách tự hào thời Tạo Xuông - Tạo Ngần dẫn quân xuôi dòng Nậm Tao đi tìm đất lập mường...

Để rồi hôm nay, dù muộn thì cũng có một lễ hội Xên mường đã được phục dựng. Ngạn ngữ có câu: “Đi mãi sẽ thành đường”, là chương trình thí điểm nên khó tránh khỏi những điều nọ điều kia. Xin tất cả hãy chung tay vào, hãy bàn luận, dù quyết liệt nhưng cần nhất phải có tình người. Mục đích của Xên mường, xét cho cùng, là ở chỗ “tình người” đó thôi...